YAÞAMBÝLÝM DÜÞÜNCESÝ

Ýnsana özgü güçlerin baþýnda düþünce gelmektedir. Öyle ki; bu özellik felsefede ‘insan düþünen hayvandýr’ tanýmýnýn yapýlmasýna bile yol açmýþtýr. Düþünceyi insanýn yaþamýndan çektiðimiz zaman, geriye duygular ve güdüler kalýr ki, bunlar diðer canlý türlerinde de þu veya bu biçimde bulunmaktadýr. ‘Düþünüyorum öyleyse varým’ diyen düþünür, düþünme gücünü insanýn varlýðý ile eþdeðer tutmuþtur. Gerçekten insanlar yaþamlarýný, ister iç, ister dýþ dünyalarýnda olsun, düþünceyle kurmakta, yine onunla koruyup, geliþtirmekte, yokluðunda ise bunlarýn yýkýldýðýný veya bozulup, daðýldýðýný görmektedirler. Düþünceye baðlý insan eylemlerinde, baþarýsýzlýða uðrama olasýlýðý çok düþük olmakta, bunda bile, uðranýlan kayýplarý gidermede büyük zorluklarla karþýlaþýlmamaktadýr.

Bilimin özü düþüncedir. Bilim düþünceden beslenir, düþünceyi besler. Her insanýn yaþamýnda, açýklansýn veya açýklanmasýn, ona yön verdiði bir düþüncesi vardýr. Buna çoðu kez yaþam felsefesi adý da verilmektedir. Bir þeyin felsefesi varsa, genellikle onun bilimi de vardýr. Bu bilimin henüz insanlýðýn yararýna sunulmamasý, bulunmadýðý anlamýna gelmez. Deðilmi ki insanýz, beðenelim veya beðenmeyelim düþünce yükü (felsefesi) olan bir yaþama sahibiz, o vakit bunun bilimini de yapma gücümüz var demektir. Böyle bir güçten þimdiye kadar yararlanmamýþsak, bunun yokluðunu ya da bundan sonra kullanacak yeteneðimiz olmadýðýný ileri süremeyiz. Bu tür bir hiçe sayýþ (inkâr), savaþýmýný verdiðimiz insanlýk onuruyla baðdaþmaz.

Ýnsanýn içi ve dýþýyla yaþam, gerçekten bir savaþý andýrmaktadýr. Bu savaþta yenik düþmemek, bilgiyi, bilmeyi, kýsacasý bilimle baðýntý kurmayý gerektirir. Bunun içindir ki, yaþambilimin kurucusu olarak gördüðüm YUNUS EMRE;

ÝLÝM ÝLÝM BÝLMEKTÝR

ÝLÝM KENDÝN BÝLMEKTÝR

SEN KENDÝNÝ BÝLMEZSEN

BU NÝCE OKUMAKTIR

diyerek, ‘bilim’ denilen þeyin amacýnýn ‘bilmek’ olduðunu, bunun da nedeninin insanýn kendisini bilmek anlamýna geldiðini, eðer sonunda kendimizi bilmemize yardýmý dokunmayacaksa, okumanýn bile bir deðer taþýmayacaðýný, üstün sanat diliyle ortaya koymuþtur.

Her insanýn kendini bilmesi, bir yandan onun insanlýk görevi olurken; diðer yandan da en doðal hakký bulunmaktadýr. Kendi dünyasýnda yol alacak insana yardýmcý olmak gerekir. Ancak bu yardýmýn ona önderlik edecek biçimde, ‘müdahaleci’ bir tavýrla düþünülmeme zorunluluðu vardýr. Kimin nereden gelip, nereye gittiðini yine kendisi bilir veya bilmek durumundadýr. Kaynaðý, gerekçesi ne olursa olsun, insana kendi özyaþamýyla ilgili olarak hiç kimsenin baský yapmamasý bir insanlýk borcudur. Tersi durumda, kiþi kendi yolu ve dengesini kaybedip, bir daha kolay kolay düzeltilemeyecek zararlara uðrayabilir.  Zamaný ve yeri söz konusu olmadan, kiþi nerede, ne biçimde bir yaþayýþ içine girerse girsin, evren içinde yalnýzdýr, gücünü de bu yalnýzlýðýndan almaktadýr. Aslýnda baþkalarýyla, çeþitli konumlarda sürdürdüðü birlikteliði söz konusu yalnýzlýðýný anlamasý, kendini daha iyi bilip, tanýmasýnda tek çýkar yoldur.

Ýnsan toplumsal bir canlýdýr. Baþka deyiþle kendisini toplum içinde vareden, toplumsal iliþkilerle ‘kiþilik’ bilincine ulaþan bir ‘varlýk’ kavramýyla tanýnýr. Böyle bir ‘varlýk’ gücünde olmanýn bilinci, bireyin toplumsal yaþamla, kendi yaþamý arasýndaki çatýþmadan baþarýlý çýkmasýna baðlýdýr. Kiþiyi, kendi yakýn ve uzak toplumsal çevresi, gelenekleri, görenekleri, inanç sistemleri, kalýplanmýþ duygu ve düþünceleriyle baský altýnda tutup, ‘sürüden ayrýlaný kurt kapar’ korkurtmacasýyla sindirmeye çalýþýr. Oysa insaný diðer canlýlardan ayýran baþlýca özelliklerden birisi de, onun kendi türü arasýnda, her bakýmdan deðiþik görünümler taþýmasýdýr. Ancak buradan, toplum düzenlerinin zararlý olduðu, herkesin bunlara baþkaldýrýp, dilediði gibi yaþama  özgürlüðünü elde etmesi gerektiði sonucu da çýkarýlmamalýdýr. Kuþkusuz, kendi dýþýmýzdaki toplumsal yaþamda ortak düzenlere büyük gereksinimimiz vardýr. Tersi durumda ‘iþbirliði’ kavramýnýn deðeri kalmaz. Sonuçta toplum aðýr bir kargaþaya girer ve çözülür. Toplumun çözülmesi, beraberinde insanýn ‘kiþiliðinin’ daðýlmasýný da getirir.

Ýnsanýn dýþ dünyasýnda bir toplum düzeni vardýr. Devletiyle, kurumlarýyla, yasalarýyla, yönetimiyle herkes bu düzene uyacaktýr. Ancak ne var ki birey, söz konusu düzenin yaþayýþýný kendi iç dünyasýna yansýtmak, kendine özgü bu dünyada, toplumun istediði biçimde, kendi özgür düþünce yolundan uzak yaþamak durumunda kalmamalýdýr. Toplum düzenleri, bireye toplumsal yaþayýþýnda önderlik ederler, görevleridir. Yalnýz bu önderlik, masallardaki ‘kýrkýncý kapý’ örneði, bireyin kendi özkiþisel yaþam kapýsýnýn önünde biter. Kiþi bu kapýnýn açýldýðý özgün yaþamýnda, tek baþýna yol alacaktýr. Bu onun insan olma hakkýdýr; gece gündüz gideceði, uzun ince yoldur’. Ýþte böylesine özgün (orijinal) yolun, özgür yolcusunun, kendini bilmesinde, yararlanacaðý bilim alanýnýn adý YAÞAMBÝLÝM olmaktadýr.

Yaþambilim düþüncesi konusunda buraya kadar yaptýðýmýz açýklamalarý, ‘yaþambilim alaný’ kavramýyla özetleyip, sonuçlandýrmak mümkündür.

Her ne kadar insan, bir aile birliði içinde gözünü dünyaya açýyor, yine bu birliðin yardýmýyla toplum yaþamýna karýþýyorsa da, aslýnda tüm bunlar; kendi özkiþisel yaþamýnýn bilincine varýp, ‘kiþiliðini’ kimseye teslim etmeden, tüm katman ve türleriyle geliþtirmesi amacýna dönüktür. Toplum yaþamýna küsüp, insanlardan uzak, ýssýz yerlere çekilmenin; söz konusu yaþama sinirlenip, ona karþý saldýrýya geçip, þiddet göstermenin; çok içine kapanýp, sonunda ‘intihar’ dediðimiz kendi canýna kýymanýn kiþiye hiçbir yararý yoktur, tersine zararý çoktur.

Ýnsanýn toplumdaki yaþayýþýný en iyi biçimde düzenlemek üzere, tüm bilimler görev yapmakta, onun söz konusu yaþayýþla ilgili sorunlarýný çözmeye çalýþmaktadýrlar. Ancak henüz bilimlerden hiçbiri insanýn toplum yaþayýþý dýþýnda kalan, özkiþisel yaþamýna girip, bu yaþamdaki görünümüyle insanýn yapýsýný, güçlerini, bunlardan çýkan davranýþlarýný, onun söz konusu iç dünyasýnýn yaþamýný düzenleyip, yönetecek biçimde ele almýþ deðildir. Ele almalarý da pek beklenemez, çünkü yaþambilimin alanýna giren bu konunun, bilimin bugüne kadar baþvurduðu geleneksel araþtýrma, inceleme, sonuç çýkarma yollarýndan gidilerek açýklýða kavuþamayacaðý, gelecek söyleþilerimizde çok daha iyi görülecektir. Sevgi ve saygýlarýmla…

Prof. Dr. Ýnal Cem AÞKUN