YAÞAM KURMAK

Doðanýn canlýlar dünyasý için geçerli yasalarýndan birisi de, onlarýn doðup, büyüyerek, sonunda ölmeleridir. Ýnsan canlý yönüyle doðaya baðlý olduðu içindir ki, ayný yasa onu da kapsar. Ancak söz konusu yasa, insaný böyle genel bir "yazgý" çerçevesine alýrken; içeriði bakýmýndan, onu bu çerçevenin oldukça dýþýnda tutmaktadýr.

Ýnsanýn dýþýndaki canlýlar doðasýnda her canlýnýn nerede, nasýl doðacaðý, ne kadar yaþayacaðý, nerede barýnýp, ne ile besleneceði, ne zaman, nasýl üreyeceði, hangi canlýlarý avlayýp, hangilerine yem olacaðý, yaþadýðý ortamýn çeþitli tehlikelerine karþý ne þekilde koru­nacaðý gibi noktalar, henüz bizim bile çoðunu belirleyemediðimiz en ince ayrýntýlarýna kadar saptanmýþtýr. Ne leylekler gidecekleri günü ve yeri þaþýrýr, ne de sürüngenler kýþ uykusundan geç kalkar. Bu arada kuþkusuz, annesinin karnýndaki bebek de dokuz ayýn dolmasýný bekler. Özellikle memeli türü canlýlarla, doðum olayýnda yaþadýðýmýz doðal benzerlik, sonraki büyüme ve ölüm çizgisine kadar geçen sürede, bizim yönümüzde onlarla hiç benzemeyen bir "yaþam serüveninin" içinde kal­mamýzý zorunlu kýlar. Baþka deyiþle, bazý yönleriyle insana benzeyen canlýlar, doðanýn kendilerine hazýrladýðý bir yaþama gözlerini açar­ken; insan yaþayacaðý ömrün kendisine ne getireceðini bilmediði, olduk­ça karanlýk bir yaþama göz kýrpar.

Ayrýk (istisnai) koþullar dýþýnda, insan bir aile içinde dünyaya gözlerini açar. En yalýn canlý gereksinimlerini, baþta annesi olmak üzere, babasý ve diðer aile bireylerinin yardýmlarýyla giderir. Çevre­sindeki yaþam kültürünü tanýmasý, ona uyarlanmasý (intibak etmesi) diðer canlýlardakinden çok daha uzun bir süreyi kapsar. Bu arada en büyük sorunu, kuþkusuz dildir. Çevresinden birkaç sözcük öðrenene kadar, çoðu kez en yakýnýndakilerin bile anlamakta güçlük çektiði, birtakým ses ve hareketlerle istediðini anlatmaya çalýþýr. Duyulduðunda insana tedirginlik verip, huzursuzluk yaratarak, bir an önce kesilmesi için çaba göstermeye yol açan "aðlama" ile isteklerine ilgi çekme yöntemine sýkça baþvurur. Diðer deyiþle, insanýn yaþam kurmada ilk baþvurduðu doðal eylemi aðlamaktýr. Bu ayný zamanda doðmaya karþý bir tepkiyi de dile getirir. Öyle ki bir görüþte bunun için, " yaþam güzel olsaydý, doðarken aðlamazdýk " biçiminde karamsar bir anlatým da kul­lanýlmýþtýr.

Doðarak yaþama gözlerini açan diðer canlýlar aðlamazken, neden insan doðarken aðlamaktadýr? Bunun biyolojik nedenleri dýþýnda, her­halde simgesel (sembolik) bir nedeni de olsa gerekir. Kanýmýzca bu da insanýn kendine bir yaþam kurma zorunluluðu içinde dünyaya gelmesidir. Öteki canlýlar gibi, insanýn yaþamdan öðreneceði þeyler o kadar basit deðildir, tersine çok karmaþýktýr. En doðal gereksinimi olan beslenmede bile þu sorularýn yanýtlanmasý zorunluluðu vardýr: Ne ile beslene­cektir? Niçin beslenecektir? Nasýl beslenecektir? Ne zaman beslene­cektir? Nerede beslenecektir? Kim besleyecektir? Bu ve benzeri so­rular kuþkusuz insanýn daha bebeklik döneminde diðer temel ihtiyaçla­rýnýn giderilmesinde de söz konusudur.

Ýnsanýn aile çevresinden edineceði bilgiler, bir yönüyle onu ileri­de kendisi de aile kurarken yararlanacaðý konularý kapsarken; diðer yönüyle de onu aile dýþýndaki toplum yaþamýna hazýrlamaktadýr. Baþka deyiþle birey, gözünü açtýðý aile yaþamýnýn kültüründe edindiði bilgi, beceri ve deneyimlerle, toplumsal çevrenin genel yaþam kültüründe ken­dine yer edinmeye çalýþacaktýr. Bu konuda eðer aile dýþýnda bir okul yaþamý da olacaksa, burada kendisine toplumsal yaþam kül­türünün aile dýþýnda kalan alanlarýnda bilgi, beceri ve deneyim kazan­dýrýlacaktýr. Ancak ne var ki, kiþinin yaþamýný kurmasý için okuldaki öðrendikleri de yetememekte, okul sonrasý çalýþma yaþamýna katýldýðýn­da kendisine zaman zaman ömür boyu unutamayacaðý "hayat dersleri" verilmektedir. Denilebilir ki insanýn yaþamýný kurmasýnda bu "Öðrenme macerasýnýn" bir sonu gelmeyecek mi? Ne yazýk ki buna bir çýrpýda "evet" yanýtýný vermek pek kolay olmamaktadýr. Bazý insanlar, çoðu kez usun bir ömür yaþadýklarý halde, yine de kendilerine bir yaþam kurma­yý baþaramadan dünyadan ayrýlabilmektedir. 0 vakit hemen akla bir soru daha gelmektedir, peki yaþam kurmak ne anlama gelmektedir? Kýsacasý yaþam kurmak þunlardan biri veya birkaçý mýdýr?

— Ýyi beslenip, barýnarak, dinlenmek ve eðlenmek midir?

— Ýyi para kazanmak mýdýr?

— Yüksek öðrenim görüp, yüksek nitelikli mesleklerde çalýþmak mýdýr?

— Ýyi bir evlilik yapýp, mutlu bir aile yaþamý edinmek midir?

— Yüksek orun(mevki) ve þöhret sahibi olmak mýdýr?

— Kimseyle çatýþmadan, herkesle iyi geçinerek, kendine göre mutlu bir yaþam sürmek midir?

— Yakýn, uzak çevresine, ülkesine, giderek insanlýða büyük hizmetler­de bulunmak mýdýr?

— Dinsel inançlarýnýn gereðini de yerine getirerek, hem bu dünya­yý, hem de "öbür dünyayý" kazanmak demek midir?

Yoksa bütün bunlarýn hepsinin dýþýnda, geçerli deyimiyle, "beþikten mezara kadar ", belki ondan da sonra hep öðrenmek, ögrenmek midir?

KURULAN YIKILMAZ MI?

Kurulan yaþam da olsa günün birinde yýkýlabilir. En azýndan ölüm denilen olayla bu yýkým gerçekleþir. Nasýlsa yýkýlacak diye bir þeyi kurmamak, yaþam mantýðý ile baðdaþmaz kuþkusuz. Nasýl öleceðiz diye yaþamaktan vazgeçmiyorsak, buna baðlý yaþam kurma çabalarýndan da doðal olarak,"son nefes" anýna kadar uzak durulmayacaktýr. Aslýnda yaþam kurmak bir ikilemi de içermektedir. Somut yönüyle, insan dünya­ya gözünü açar açmaz kendisine bir yaþam kurmaktadýr ve kurduðu bu yaþamý, yaþý ilerledikçe, sýrasýnda her gün deðiþtirebilmektedir. Oysa diðer canlýlarda böyle bir durum söz konusu olamaz. Doðanýn kendi­lerine tanýdýðý yaþayýþ süresini, yine onun kurduðu yaþam içinde, herhangi bir deðiþikliðe uðratmadan geçirirler. Onlarý böylesi yalýn bir yaþama baðlayan en önemli özelliklerinden birisi de canlarýnýn olmasýna karþýn (raðmen), canlarýnýn sýkýlmamasýdýr. Bir önceki söyle­þimizde belirtmeye çalýþtýðýmýz insan tanýmlarýna þimdi bir yenisi­ni daha ekleyebiliriz; þöyle ki: "Ýnsan cani sýkýlabilen bir canlý­dýr ". Yaþam boyu nelere canýmýz sýkýlmýyor ki… Burada sýralamaya kalksak, herhalde bunun için dergide ayrý bir özel ek yayýnlamak ge­rekir. Sýrasýnda ailede hazýr bulduðumuz kurulu yaþamdan sý­kýldýðýmýz gibi, doðrudan doðruya kendi istencimizle (irademizle) kur­duðumuz yaþamlardan da sýkýlýrýz, öyle ki bu sýkýntý bazýlarýmýzýn yaþamýna yine kendi istekleriyle son verme olgusuna bile yol açabi­lir. Biz sýrasýnda bunu da insanýn diðer canlýlara bir üstünlüðü olarak görür ve kendimize yeni bir taným daha getiririz, o da; " Ýnsan, gerektiðinde veya istediðinde kendi yaþamýna, yine kendisinin son verebildiði bir canlýdýr."

Bu söyleþinin sonunda canýnýz sýkýlýp, ömrümüz hep yaþam kurup, yýkmak, sonra tekrar kurmakla mý geçecek, diyebilirsiniz. Doðrudur, ger­çekten can sýkýcýdýr. Hatta hiç yaþam kurma düþüncesine ulaþmadan yýllarýný geçirenler de vardýr. Umutlar hep gelecek bahara kalýr. Ancak ne var ki, baharlarýn sonu gelmez, yaþanacak yýllarýn gelir. Ne yapalým, insanýz, bizim yazgýmýz bu. Baþka türlü olsaydý, niye doðarken aðlayýp, ölürken yaþama gülümserdik. Kurduðunuz ve bundan sonra kuracaðýnýz yaþamlarda hep mutlu olmanýz dileðimle...  

Prof. Dr. Ýnal Cem AÞKUN